Ở các thôn quanh phá Hạc Hải, tiếng máy cày không chỉ là âm thanh của mùa cày bừa mà còn là tiếng gọi của những con cá đồng đang chờ được bắt.

Máy cày trở thành “lồng” – Cách bắt cá đồng truyền thống

Khi máy cày lăn qua các thửa ruộng vào cuối tháng 11 âm lịch, nước bùn phía hai bên máy bị đẩy lên, tạo ra một “đường chạy” cho cá, tôm, cua… Nhờ vậy, nông dân chỉ cần chạy theo, nhặt cá bằng nơm và bỏ vào ôi. Kỹ thuật này đã được ông Nguyễn Hữu Cường (68 tuổi, xã Lệ Ninh) mô tả chi tiết:

• Máy cày di chuyển, nước bùn sủi bọt hiện ra.
• Cá lóc, cá tràu thường tập trung ở lớp bùn này.
• Người bắt nhanh tay, dùng nơm úp lên trước khi kéo cá vào ôi.

Trước khi có máy, người nông dân dùng trâu kéo cày. Khi trâu kéo mạnh, nước cũng được “tát cạn” tương tự, nhưng công sức và thời gian lớn hơn rất nhiều. Nhờ cơ giới hoá, quá trình cày bừa nhanh hơn, đồng thời duy trì được “kỳ nghỉ” bắt cá – một phần không thể thiếu của văn hoá nông thôn.

Văn hoá và giá trị kinh tế

Theo ông Cường, trước 20 năm, lượng cá lóc thu hoạch trong một buổi “chạy” có thể đủ cho cả gia đình trong suốt năm, còn phần còn lại được phơi khô, muối mắm. Mắm cá lóc của huyện Lệ Thủy đã trở thành món ăn đặc sản, mang hương vị quê hương đặc trưng.

Ngày nay, dù máy cày vẫn được dùng, nhưng bắt cá đồng bằng máy đã giảm dần do nguồn lợi thủy sinh suy giảm.

Nuôi cá mùa nước nổi – Mô hình sinh lời trên ruộng lúa

Khi mùa mưa lớn vào tháng 7‑8 âm lịch, phá Hạc Hải ngập tràn nước, các thửa ruộng lúa trở thành “ao nuôi” tạm thời. Nông dân lợi dụng không gian này để thả giống cá đồng (trắm cỏ, chép, diếc, lóc) trong vòng 3 tháng.

Quy trình và lợi nhuận thực tế

1. Chuẩn bị ruộng: Đắp cao bờ, giăng lưới chống thả. 2. Thả giống: Mua giống từ các trung tâm ủ giống uy tín (giá trung bình 15.000‑20.000 đ/người). 3. Nuôi: Cá ăn thực vật, sâu bọ tự nhiên, không cần bổ sung thức ăn. 4. Thu hoạch: Sau 90 ngày, cá đạt trọng lượng 300‑500 g.

Theo thống kê của Viện Nông nghiệp Việt Nam (2023), trung bình mỗi ha ruộng nuôi cá cho thu nhập khoảng 30‑35 triệu đồng, chi phí chỉ khoảng 5‑7 triệu đồng, lợi nhuận ròng > 25 triệu đồng.

Ví dụ thực tế từ nông dân Nguyễn Công Lý (xã Lệ Ninh): với 2 ha ruộng, vụ nuôi cá mùa nước nổi mang lại lợi nhuận hơn 60 triệu đồng sau khi trừ chi phí. Tương tự, nhóm 5 nông dân ở xã Tân Mỹ cùng thả 10 ha, thu được hơn 300 triệu đồng, mỗi người lợi nhuận khoảng 30 triệu đồng.

Không chỉ mang lại lợi nhuận, cá đồng còn có lợi ích sinh thái: chúng ăn sâu bọ, cỏ dại, giảm nhu cầu dùng thuốc bảo vệ thực vật; chất thải cá cung cấp dinh dưỡng cho đất, cải thiện độ màu mỡ cho vụ lúa tiếp theo.

Kết luận và triển vọng

Mô hình “máy cày lồng” và nuôi cá mùa nước nổi cho thấy khả năng kết hợp nông nghiệp truyền thống với cơ giới hoá để tạo ra nguồn thu nhập bổ sung. Dù nguồn cá tự nhiên đang suy giảm, việc chuyển sang nuôi cá trên ruộng không những duy trì truyền thống mà còn nâng cao giá trị kinh tế và bảo vệ môi trường.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực giảm diện tích canh tác, các địa phương có thể hỗ trợ nông dân bằng các gói vay ưu đãi, đào tạo kỹ thuật nuôi cá và cung cấp giống chất lượng để mở rộng mô hình này.

Phan Phương