Tô Ngọc Vân – Hành trình từ nhân vật bên lề đến sư biểu nghệ thuật Việt Nam

Những bước chân đầu tiên của Tô Ngọc Vân trên sân khấu lịch sử nghệ thuật đã biến ông từ một nhân vật lầm lỡ thành biểu tượng sáng ngời của nền mỹ thuật Việt.

1. Khởi đầu gian nan và bước ngoặt tại EBAI

Bỏ học trường Bưởi, Tô Ngọc Vân thi vào Trường Mỹ thuật Đông Dương (EBAI) nhưng bị loại ra ở vị trí thứ 13. Sau một năm dự bị, ông đỗ lại và nhanh chóng nổi bật, trở thành một trong những sinh viên đầu tiên đại diện cho Việt Nam tại Đấu xảo Paris năm 1931. Dù thành tích học tập xuất sắc, ông chỉ được bổ nhiệm làm giảng viên EBAI vào năm 1939 – chín năm sau khi tốt nghiệp.

2. Hy sinh và danh hiệu “sư biểu”

Trong chiến dịch Điện Biên Phủ (1954), Tô Ngọc Vân đã ngã xuống làm liệt sĩ – người đầu tiên trong giới mỹ thuật hi sinh vì Tổ quốc. Đặc biệt, tên ông được khắc lên 18 con phố trên khắp cả nước, kỷ lục chưa từng có trong lịch sử nghệ sĩ Việt Nam.

3. Từ tranh phác thảo của Victor Tardieu tới hình ảnh trẻ thơ

Trong bộ phác thảo nghiên cứu cho bức tranh tường của họa sĩ Victor Tardieu, một trong hai đứa trẻ được vẽ chính là Tô Ngọc Vân lúc 13‑14 tuổi. Đôi mắt sáng, gương mặt tươi trẻ phản ánh lớp sinh học viên Sơ cấp của EBAI.

4. Giáo dục mỹ thuật thời Pháp thuộc

Trường dạy vẽ đầu tiên tại Hà Nội, École Dessin (1887), mở ra một thế hệ họa sĩ và sư phạm đầu tiên. Những lớp học vẽ của người Pháp mang lại cho Việt Nam một mô hình giáo dục nghệ thuật mới, dù vẫn chịu áp lực của Nho giáo và quan niệm “xướng ca vô loài”.

Minh họa của Tô (Tô Ngọc Vân) trên báo Ngày Nay, 31.7.1934.

Hình ảnh những đứa trẻ đi học vẽ không chỉ là minh chứng cho việc đưa nghệ thuật vào giáo dục, mà còn phản ánh sự thay đổi cấu trúc tri thức trong xã hội thời kỳ thực hành thực nghiệp của Trường Đông Kinh Nghĩa Thục.

5. Di sản và tầm nhìn hiện đại

Năm 2025, Trường Cao đẳng Mỹ thuật thuộc Đại học Việt Nam kỷ niệm 80 năm thành lập. Sự kiện “80 năm Cao đẳng Mỹ thuật – Đại học Việt Nam: Di sản và tầm nhìn giáo dục của Tô Ngọc Vân” được tổ chức tại Hội trường 19 Lê Thánh Tông, với sự tham gia của các học giả và nhà giáo uy tín.

Buổi tọa đàm không chỉ là dịp tưởng nhớ một thời kỳ đầy biến động, mà còn là nền tảng để các nhà nghiên cứu, giáo viên và nghệ sĩ đối thoại về “khoảng trống lịch sử” trong quá trình hình thành nền giáo dục mỹ thuật hiện đại của Việt Nam.

6. Kết luận – Tô Ngọc Vân, sư biểu bất diệt

Với hành trình vượt qua những rào cản của thời đại, từ một học sinh bị loại ra đến người hi sinh trên chiến trường, và cuối cùng là người đặt nền móng cho giáo dục mỹ thuật Việt Nam, Tô Ngọc Vân xứng đáng được gọi là “sư biểu” của nghệ thuật nước nhà.

Trần Hậu Yên Thế (Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật – Đại học Quốc gia Hà Nội)