Nội dung chính
Hà Nội không chỉ là thủ đô của Việt Nam mà còn là kho tàng linh thú huyền bí, gắn liền với lịch sử, văn hoá và tâm linh của người dân.
Rùa Hoàn Kiếm – Linh thú gắn liền với truyền thuyết Lê Lợi
Người dân Hà Nội đã quen thuộc với câu chuyện Lê Lợi trả gươm cho thần Kim Quy – con rùa vàng của hồ Hoàn Kiếm. Dù con rùa thật đã qua đời hơn một thập kỷ trước, hình ảnh “Hồ Gươm xanh màu xanh cổ tích, con rùa vàng gửi bóng ở trên mây” (Nguyễn Duy) vẫn còn hiện hữu trong tâm trí người dân.
Rùa Kim Quy không chỉ xuất hiện trong truyền thuyết Lê Lợi mà còn là một phần của nhiều câu chuyện lịch sử khác, như việc giúp An Dương Vương xây thành Cổ Loa. Những câu chuyện này đã tạo nên một “đường dẫn mềm” nối liền quá khứ và hiện tại, giúp người ngày nay cảm nhận hồn người xưa.
Rồng Thăng Long – Biểu tượng quyền lực và thánh thần
Kể từ khi Thăng Long được lập nên, rồng đã trở thành linh thú quan trọng nhất của thành phố. Truyền thuyết kể rằng thuyền của Lý Công Uẩn gặp rồng vàng bay lên từ dưới nước khi đến chân thành Đại La. Đó là lý do tại sao kinh đô được gọi là “Thăng Long – rồng bay lên”.
Thần Long Đỗ, một vị thần cưỡi rồng đỏ, được Lý Công Uẩn thờ cúng sau khi nhận được lời tiên tri về một con ngựa trắng dẫn đường xây thành. Đền Long Đỗ và Bạch Mã sau này đã trở thành những biểu tượng linh thiêng, gắn liền với vị trí trung tâm của đô thị.
Các linh thú khác trong văn hoá Hà Nội
Rùa đá Văn Miếu
Trong tứ linh (long, lân, quy, phượng), rùa là loài duy nhất hiện hữu thực tế. Ở Văn Miếu, 82 con rùa đá đã đội bia trong hơn 300 năm, ghi lại danh sách tiến sĩ từ năm 1442 đến 1779. Những tấm bia này không chỉ là chứng cứ lịch sử mà còn là biểu tượng của sự trường thọ và bền vững.
Ngựa, trâu vàng và các sinh vật huyền thoại khác
Hồ Tây, mặt hồ lớn nhất nội thành, còn được gọi bằng những tên dân gian gắn liền với các sinh vật: Trâu Vàng (Kim Ngưu) và Xác Cáo. Truyền thuyết về hồ ly tinh chín đuôi bị Long Quân tiêu diệt đã tạo nên một đầm nước lớn, còn các địa danh như Hồ Khẩu và làng Cáo Đỉnh vẫn lưu giữ dấu ấn của câu chuyện.
Ngựa đá và tượng đồng Huyền Thiên Trấn Vũ
Tại đền Quán Thánh, tượng đồng đen Huyền Thiên Trấn Vũ mô tả vị thần trấn phương Bắc, tay trái cầm ấn, tay phải cầm kiếm, quanh kiếm là một con rắn quấn. Tượng này phản ánh niềm tin vào sức mạnh bảo hộ của linh thú trong thời kỳ phong kiến.
Kiến trúc và đền đài ghi nhớ linh thú
Đền Ngọc Sơn và Kim Quy
Đền Ngọc Sơn trên hồ Gươm trưng bày tiêu bản một con rùa từng sống trong hồ, cùng với hình long mã và kim quy hai bên cổng Đắc Nguyệt Lâu, thể hiện các khái niệm Hà Đồ, Lạc Thư trong Kinh Dịch.
Miếu Dương Võ và tượng voi
Thời Trịnh, một miếu tên Dương Võ được xây dựng ở bờ Đông hồ Gươm để thờ ba vị tiên sư dạy voi trận. Tuy nhiên, sau thời kỳ thực dân Pháp, các tượng voi và hồ Voi đã bị san lấp, phản ánh sự mất mát của những biểu tượng truyền thống.
Tầm quan trọng của linh thú trong bản sắc đô thị
Những câu chuyện về rùa, rồng, ngựa, trâu và voi không chỉ là những truyền thuyết dân gian mà còn là công cụ kết nối quá khứ và hiện tại. Chúng tạo ra một “từ điển mềm” giúp người dân hiện đại đọc được hồn người xưa, đồng thời làm phong phú không gian văn hoá truyền thống của Hà Nội.
Như nhà nghiên cứu Trần Đình Hoành nhận định, các câu chuyện linh thú là kết quả của tư duy triết lý “nhân chủ” trong xã hội Nho giáo, phản ánh mối quan hệ giữa con người, thiên nhiên và đạo đức.
Bài viết và ảnh: Nguyễn Trương Quý
